ऐतिहासिक वेत्रावती सन्धि र बाढीले निम्त्याएको ऐतिहासिक सम्पदाको जोखिम

 

PRESENTING WRITER

Rajendra Rana

ऐतिहासिक वेत्रावती सन्धि र बाढीले निम्त्याएको ऐतिहासिक सम्पदाको जोखिम

नेपालको इतिहास, कूटनीति र सार्वभौमसत्तासँग जोडिएका पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक धरोहरहरू केवल ढुंगा वा माटोका टुक्राहरू मात्र होइनन्, तिनीहरू हाम्रा पुर्खाका संघर्ष, विजय र सम्झौताका जीवित साक्षी हुन्। यसै सन्दर्भमा, हालैको प्राकृतिक प्रकोपले हाम्रो एक अमूल्य ऐतिहासिक निधिको अस्तित्वमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।

भदौ १० गतेको बाढीले नुवाकोट र त्यससँग जोडिएका क्षेत्रहरूमा ठूलो धनजनको क्षति मात्र गराएन, यसले नेपाल र चीनबीचको सम्बन्धको एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कालखण्ड झल्काउने 'सन्धि ढुंगा'लाई समेत बगाएको आशंका उत्पन्न गराएको छ। वेत्रावतीमा रहँदै आएको ऐतिहासिक नेपाल-चीन सन्धि गरिएको भनिएको सो ढुंगा बाढीले बगाएर रातमाटे क्षेत्रमा पुर्‍याएको आशंका गरिएको छ। यो घटना केवल एउटा ढुंगा बग्नु मात्र होइन, यसले हाम्रो अमूल्य इतिहासको एक भौतिक प्रमाणलाई संकटमा पारेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको सिंहावलोकन

यो घटनाको जरो १८ औं शताब्दीको अन्त्यतिर पुग्छ। नेपाल एकीकरणको अभियान तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको बेला तत्कालीन समयमा भएका केही भूराजनीतिक घटनाक्रमले नेपाल र तिब्बतबीच द्वन्द्वको बीजारोपण गर्‍यो। नेपालले तिब्बतमाथि आक्रमण गरेपछि त्यसको प्रतिकार गर्नका लागि तिब्बतको पक्षमा लड्न चिनियाँ (छिङ राजवंश) विशाल फौज नेपालतर्फ अघि बढ्यो।

सन् १७९२ मा भएको भीषण युद्धमा चिनियाँ फौजले नेपाललाई पराजित गर्न सफल भयो। यस युद्धले नेपालको तत्कालीन परराष्ट्र नीति र सामरिक योजनामा ठूलो प्रभाव पार्‍यो। युद्धपश्चात दुई पक्षबीच कूटनीतिक संवादको ढोका खुल्यो र ऐतिहासिक सम्झौताको बाटो तय भयो।

वेत्रावती सन्धिको महत्व र प्रावधानहरू

वि.सं. १८४८ मा नेपाल र चीन (तिब्बत) बीच ऐतिहासिक वेत्रावती सन्धि सम्पन्न भएको थियो। नुवाकोटको वेत्रावती किनारमा भएको यो सन्धिले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई एक नयाँ आयाम दिएको थियो। यस सन्धिमा भएका विभिन्न व्यवस्थाहरूमध्ये एक प्रमुख बुँदा अनुसार नेपाल र तिब्बतबीचको सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्न र शान्ति कायम राख्नका लागि तिब्बतले नेपाललाई वार्षिक रूपमा ५० हजार नेपाली रकम तिर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको थियो।

उक्त ऐतिहासिक सन्धि र त्यसका सर्तहरूलाई ढुंगामा कुँदिएर वा साक्षीका रूपमा राखिएको ढुंगालाई नै 'सन्धि ढुंगा' का रूपमा चिनिंदै आएको थियो। यही ढुंगा गत भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीको चपेटामा परेको छ। वेत्रावतीको बहावमा आएको अचानकको भारी वृद्धिका कारण सो ढुंगा आफ्नो स्थानबाट उखेलेर रातमाटेतर्फ बगाएको आशंका गरिएको छ, जसले गर्दा स्थानीय बासिन्दा, इतिहासकार र संस्कृतिविद्हरू चिन्तित बनेका छन्।

सार्वजनिक तथा राष्ट्रिय चासोको विषय

यस प्रकारका ऐतिहासिक धरोहरहरूको संरक्षण गर्नु राज्य र नागरिक दुवैको दायित्व हो। बाढीले बगाएको आशंका गरिएको यो ढुंगाको खोजी, पहिचान र पुनःस्थापनाका लागि सम्बन्धित निकायले तत्काल गम्भीरतापूर्वक कदम चाल्न आवश्यक छ। यदि यो ढुंगा वास्तवमै रातमाटे क्षेत्रमा पुगेको हो भने यसलाई सुरक्षित रूपमा संकलन गरी पुरातात्विक अध्ययन गरेर यसको पूर्ववत वा सुरक्षित स्थानमा पुनःस्थापना गरिनुपर्छ।

हाम्रो इतिहासका पानामा सीमित रहेका घटनाहरूलाई भौतिक रूपले जीवन्त राख्ने यस्ता पुरातात्विक वस्तुहरूको संरक्षण हुन सकेन भने हाम्रो भावी पुस्ताले आफ्ना पुर्खाको इतिहास र संघर्षलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गर्ने अवसर गुमाउनेछन्। तसर्थ, प्राकृतिक प्रकोपबाट प्रभावित यस्ता सम्पदाहरूको संरक्षणका लागि दीर्घकालीन योजना बनाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो।